Η Γαύδος και η Κρήτη στο ημερολόγιο ενός Άγγλου περιηγητή (1739–1740)
Podemos Newsroom
ΚΡΗΤΗ – ΧΑΝΙΑ – ΓΑΥΔΟΣ – ΣΦΑΚΙΑ – ΓΑΥΔΟΠΟΥΛΑ – Ιστορίες Κρήτης – Stories
Δευτέρα, 2 Φεβρουαρίου 2026
ΟΙ ΔΩΡΙΕΙΣ
Η Γαύδος και η Κρήτη στο ημερολόγιο ενός Άγγλου περιηγητή (1739–1740)
Ο Άγγλος περιηγητής Richard Pococke ταξίδεψε σχεδόν σ’ ολόκληρη τη νησιωτική και ηπειρωτική Ελλάδα κατά τα έτη 1739–1740. Ήταν διδάκτωρ του Δικαίου όταν άρχισε την περιήγησή του και είχε εφοδιαστεί με σουλτανικό φιρμάνι, καθώς το ταξίδι του είχε κυρίως εμπορικό χαρακτήρα.
Κατά την περιοδεία του επισκέφθηκε, μεταξύ άλλων τόπων, τη Γαύδο και την Κρήτη, αφήνοντας πολύτιμες παρατηρήσεις για τη ζωή, τα ήθη και την κοινωνική κατάσταση των κατοίκων.
Για τη Γαύδο σημειώνει ότι ζουν στο νησί τριάντα οικογένειες Σφακιανών και ότι υπάρχει δραγουμάνος για τα πλοία που προσορμίζονται εκεί. Αναφέρει επίσης πως στη Γαύδο εφοδιάζονται τα κουρσάρικα των Μαλτέζων.
Τον Αύγουστο του 1739 ξεμπαρκάρισε στις ακτές των Σφακιών. Περιγράφει τους Σφακιανούς ως «ρωμαλέους και τολμηρούς άντρες», που ασχολούνται με το παραλιακό εμπόριο, μεταφέροντας με μικρά πλεούμενα κυρίως ξυλεία και δημητριακά.
Από τα Σφακιά, διασχίζοντας το φαράγγι της Σαμαριάς, έφθασε στα Χανιά. Καθ’ οδόν είδε έξι–επτά Έλληνες «με βαριές αλυσίδες στο λαιμό», τιμωρημένους επειδή δεν πλήρωσαν τον καθιερωμένο φόρο για τα όπλα τους, μισή κορώνα ο καθένας. Όλοι ισχυρίζονταν πως δεν είχαν όπλα.
Τα Χανιά τα περιγράφει ως καθαρή πόλη, με βενετσιάνικα σπίτια. Ο πληθυσμός αριθμούσε περίπου 300 ελληνικές οικογένειες, 50 οικογένειες Εβραίων και 4–5 Αρμενίων. Τα περισσότερα τζαμιά ήταν παλαιοί ελληνικοί ναοί, μεταρρυθμισμένοι. Μοναδικό προξενείο στην πόλη ήταν το αγγλικό, αν και πολλοί Γάλλοι έμποροι ήταν εγκατεστημένοι εκεί.
Σημαντικές ποσότητες λαδιού εξάγονταν στη Γαλλία για τη σαπουνοποιία, ενώ εξάγονταν επίσης λίγο μετάξι, κερί και μέλι προς τα νησιά, κρασί προς όλη την Ανατολή και σταφίδα, σύκα και αμύγδαλα σε διάφορες αγορές.
Στο Ηράκλειο, όπου στρατωνιζόταν τουρκική φρουρά έξι χιλιάδων ανδρών, κατέγραψε δεκατέσσερα τζαμιά, έναν ελληνικό ναό, έναν αρμενικό και ένα μοναστήρι των Καπουκίνων.
Στον Ψηλορείτη είδε βοσκούς να λιώνουν χιόνι στον ήλιο και να γεμίζουν τα φλασκιά τους με νερό.
Στο Ρέθυμνο κατοικούσαν περίπου πεντακόσιες ελληνικές οικογένειες και έξι–επτά εβραϊκές.
Ο συνολικός πληθυσμός της Κρήτης υπολογιζόταν σε περίπου 300.000 ψυχές, με τους Έλληνες να είναι διπλάσιοι σε αριθμό από τους Τούρκους.
Οι νέοι Κρητικοί, γράφει, είναι ωραίοι και κομψοί, με όμορφα μάτια. Η κρητική φορεσιά μοιάζει με την κυπριακή. Οι άντρες της μεσαίας τάξης και τα παιδιά φορούν μικρό κόκκινο σκουφί χωρίς γύρο, ενώ οι χειρώνακτες συνηθίζουν μαύρο σκούφο, τυλιγμένο με μαύρο μεταξωτό μαντήλι που κρέμεται πάνω στ’ αυτιά. Το καλοκαίρι ντύνονται πάντοτε με λευκά, επειδή τα θεωρούν δροσερά.
Οι χωριάτες φορούν στο λαιμό ένα μακρύ πανί, με το οποίο σκεπάζουν τα χέρια για να προστατεύονται από τον ήλιο. Τα αγόρια διπλώνουν τα μαλλιά γύρω από το μέτωπο και τα ρίχνουν πίσω, ώστε να κρέμονται σαν πλεξίδια. Τα κορίτσια έχουν συχνά δύο ή τρεις τέτοιες κομψές πλεξίδες.
Οι Ελληνίδες δεν σκεπάζουν το πρόσωπο, αλλά φορούν στο κεφάλι βέλο από μουσελίνα. Δένουν τα μαλλιά με ταινίες και τα τυλίγουν έτσι ώστε να σχηματίζεται ψηλό χτένισμα. Οι γυναίκες δεν κάθονται ποτέ στο τραπέζι μαζί με τους άντρες και, παρότι οι περιορισμοί τους δεν είναι τόσο αυστηροί όσο στις τουρκικές οικογένειες, σπάνια μπαίνουν στο δωμάτιο όπου βρίσκεται ξένος.
Ο πληθυσμός, σύμφωνα με τον Pococke, είναι βυθισμένος σε μαύρη φτώχεια. Το ένα έβδομο της παραγωγής πηγαίνει στον Τούρκο. Κατά μήκος των βόρειων ακτών υπάρχουν μικροί πύργοι–παρατηρητήρια με βιγλάτορες που επιβλέπουν τη θάλασσα, κυρίως τη νύχτα. Σε περίπτωση κινδύνου δίνουν σήμα συναγερμού ανάβοντας φωτιές, οι οποίες πρέπει να καίνε από το σούρουπο ως την αυγή. Τις ακτές περιπολούν κάθε νύχτα ομάδες στρατιωτών.
Το χαράτσι για κάθε Κρητικό από δεκαέξι ετών και άνω είναι δεκατρία σελίνια. Συνολικά πληρώνουν χαράτσι 25.000 άντρες, εκτός από όσους κατοικούν στις τρεις μεγάλες πόλεις του νησιού.
Ο μητροπολίτης, εκτός από τα έσοδα της επισκοπής του, εισπράττει και ποσά από τους επισκόπους. Επειδή καταβάλλει ετήσιο φόρο στον σουλτάνο, οι επίσκοποι εισπράττουν πέντε μεδίνες από κάθε σπίτι για την κάλυψη της δαπάνης. Τα εισοδήματά τους καταβάλλονται σε είδος: στάρι, κρασί και λάδι, πέρα από τις εθελοντικές προσφορές. Αμείβονται επίσης για τις άδειες γάμου.
Κάθε χρόνο πραγματοποιούν τρεις περιοδείες κατά τις μεγάλες νηστείες, τον Μάρτιο, τον Αύγουστο και τον Δεκέμβριο.
Αν μια Ελληνίδα παντρευτεί Τούρκο, αποκλείεται ισοβίως από τα μυστήρια της Εκκλησίας, αν και της επιτρέπεται να παρακολουθεί τη λειτουργία.
Μέχρι την κατάληψη της Κρήτης από τους Τούρκους, κάθε εκκλησία είχε δικαίωμα να χρησιμοποιεί δύο καμπάνες. Ο νέος κατακτητής διέταξε να μεταφερθούν όλες οι καμπάνες των χωριών στις πόλεις. Πολλοί όμως τις έκρυβαν και τις παρέδιδαν από πατέρα σε γιο. Ο πασάς, όταν θέλει να εκβιάσει πλούσιες οικογένειες, τις κατηγορεί ότι έχουν δήθεν θαμμένη καμπάνα. Μετά από αυτή την «αβανιά», φυλακίζει τα θύματά του και τα ελευθερώνει μόνο αφού καταβληθούν λύτρα.
Σε ορισμένα χωριά, σχεδόν όλοι οι κάτοικοι έχουν τουρκέψει: άλλοι για να σωθούν από την τυραννία, άλλοι για εκδίκηση, άλλοι για τα προνόμια των εξωμοτών.
Και, όπως σημειώνει πικρά ο περιηγητής:
«Έτσι οι Έλληνες γίνονται φτωχότεροι, οι Τούρκοι πλουσιότεροι και η Χριστιανική θρησκεία χάνει συνεχώς έδαφος.»
Επεξεργασία – διατύπωση:
Φανούριος Ζαχαριουδάκης
***
🇬🇷
►Διαβάστε επίσης…
About Author
